کتابالله
«در تبجیل کلامالله مجید»
شرح ابیات
۱- منت خدای را که ز هر جنبه غایت است / از او هدایت است و بدو استعانت است
قلمرو زبانی:
منّت: احسان، نیکویی، سپاس
جنبه: طرف، کرانه، ناحیه
غایت: پایان، نهایت، حد نهایی
هدایت: راهنمایی کردن، ارشاد، راه راست نمودن
استعانت: یاری خواستن، یاری گرفتن، کمک خواستن
تبجیل: بزرگداشت، بزرگ شمردن، احترام کردن
منت خدای را، «را» حرف اضافه به نشانهٔ اختصاص و واژهٔ «خدای» متمم است (سپاس مخصوص خداوند است).
حذف فعل «است» بعد از کلمهٔ «خدا» به قرینهٔ لفظی
حذف کلمهٔ «خدا» بعد از کلمهٔ «که» به قرینهٔ لفظی و نهاد جمله است؛ «غایت» مسند جمله میباشد.
«هدایت»: نهاد جمله، «از او» مسند متممی است.
«استعانت»: نهاد جمله، «بدو» مسند متممی است.
بیت چهار جمله است.
مصراع اوّل جملهٔ مرکب: «منت خدای را»: جملهٔ پایه (هسته)، «که ز هر جنبه غایت است»: جملهٔ پیرو (جملهٔ وابسته)
«که» حرف ربط وابستگی، «هر جنبه»: ترکیب وصفی، حرف «و»: حرف ربط
قلمرو ادبی:
تلمیح: اشاره به آیهٔ ۵ سورهٔ فاتحه: «إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ» (و تنها از تو یاری میجوییم) و اشاره به آیهٔ ۶ سورهٔ فاتحه: «اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ» (تو ما را به راه راست هدایت فرما).
«نغمهٔ حروف» یا «واجآرایی» حروف «ت – س – ن»
قلمرو فکری:
معنی: لطف و احسان و سپاس مخصوص خداوندی است که او از هر طرف کمال و نهایت آن میباشد؛ هدایت انسانها از جانب خداوند است و همه از او یاری و کمک میجویند.
مفهوم: حمد و سپاس خداوند / خداوند بالاترین کمال و تعالی است / خداوند هادی است / همه از او کمک میخواهند.
۲- آن غایتی که فیض نزولش کتاب اوست/ و آن آیتی که رؤیت آن هم عبادت است
قلمرو زبانی:
غایت: پایان، نهایت، حد نهایی
فیض: بخشش، عطا، بخشش خداوند، لطف الهی
نزول: فرود آمدن، پایین آمدن
آیت: آیه، نشانه، هر عبارت قرآنی که بدان وقف کنند
رؤیت: دیدن، دیدار
عبادت: پرستش کردن، بندگی کردن
بیت چهار جمله است.
نهاد جملهٔ اوّل «خداوند» که به قرینهٔ معنوی حذف شده است و نهاد جملهٔ سوم «قرآن» که به قرینهٔ معنوی حذف شده است.
مصراع اوّل جملهٔ مرکب: «خداوند آن غایتی است»: جملهٔ پایه (جملهٔ هسته)، «که فیض نزولش کتاب اوست»: جملهٔ پیرو (جملهٔ وابسته)
مصراع دوم جملهٔ مرکب: «قرآن آن آیتی است»: جملهٔ پایه (جملهٔ هسته)، «که رؤیت آن هم عبادت است»: جملهٔ پیرو (جملهٔ وابسته)
حروف «که» در هر دو مصراع: حرف ربط وابستگی
قلمرو ادبی:
تلمیح: مصراع دوم تلمیح به سخن پیامبر اکرم (ص) که فرمودند: «النَّظَرُ فِي الْمُصْحَفِ عِبَادَةٌ» (نگاه کردن به قرآن عبادت است) و سخن ابوذر که میگوید:
شنیدم رسول خدا (ص) پیوسته میفرمودند: «نظر به علی بن ابیطالب (ع)، نظر به پدر و مادر از روی دلسوزی و رحمت، نظر به کعبه و نظر در قرآن، عبادت است.»
جناس: غایت – آیت
مراعات نظیر (تناسب): نزول – آیت – کتاب
قلمرو فکری:
معنی: خداوند آن ذات بینهایتی است که کتاب قرآن و نزول آن از الطاف و مهربانی او به بندگان است و قرآن مجید مجموعهٔ آیاتی است که نگاه کردن به آن عبادت محسوب میشود.
مفهوم: خداوند کمال مطلق است / نزول قرآن مرحمت الهی است / نگاه کردن به قرآن عبادت است.
۳- لوحی که فخر او به «قلم» هست و «یسطرون» / وحیی که ابتدای نزولش «قرائت» است
قلمرو زبانی:
لوح: هر چه بر آن نویسند.
فخر: نازیدن، مباهات کردن، بزرگی نمودن
یَسطرون: مینگارند، مینویسند
وحی: پیام خدا به پیامبر، پیامی که از جانب خدا به پیغمبر رسد.
نزول: فرود آمدن، پایین آمدن
قرائت: خواندن
«قرآن» از ابتدای هر دو مصراع به قرینهٔ معنایی حذف شده است.
بیت ۵ جمله است.
مصراع اول جملهٔ مرکب است: «قرآن لوحی است»: جملهٔ «پایه» (جملهٔ هسته)، «که فخر او به قلم هست»: جملهٔ «پیرو» (جملهٔ وابسته)، «که فخر او به یسطرون هست»: جملهٔ «پیرو» (جملهٔ وابسته).
مصراع دوم جملهٔ مرکب است: «قرآن وحی است»: جملهٔ «پایه» (جملهٔ هسته)، «که ابتدای نزولش قرائت است»: جملهٔ «پیرو» (جملهٔ وابسته).
حذف فعل «هست» بعد از کلمهٔ «لوح» به قرینهٔ لفظی
«فخر او» نهاد جملهٔ سوم است که به قرینهٔ لفظی حذف شده است.
حذف فعل «هست» بعد از کلمهٔ «یسطرون» به قرینهٔ لفظی
حذف فعل «است» بعد از کلمهٔ «وحی» به قرینهٔ لفظی
کلمات «لوحی» و «وحی» مسند برای فعل محذوفاند.
قلمرو ادبی:
تشبیه: قرآن مانند لوحی است.
تلمیح: مصراع اوّل اشاره به آیهٔ اوّل از سورهٔ القلم: «ن ۚ وَالْقَلَمِ وَمَا يَسْطُرُونَ» و مصراع دوم اشاره به آیهٔ اوّل از سورهٔ علق: «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ».
مراعات نظیر (تناسب): بین کلمات «لوح»، «قلم»، «یسطرون» و «قرائت»
جناس ناهمسان (ناقص): بین دو کلمهٔ «که» و «به»
قلمرو فکری:
معنی: قرآن مجید مانند صفحهای است که به قلم و آنچه مینگارند افتخار مینماید و پیامی از جانب خداست که از همان اوّلین آیهاش دستور به خواندن داده است.
مفهوم: فرمان قرآن مجید به علمآوزی و خواندن و نوشتن.
دیدگاهها