مقدمه استاد حجت کشفی بر «فرهنگ‌نامه‌ی استهبان»

لغات عامیانه؛ کلید فهم تمدن و میراث ماندگار گذشتگان

استاد کشفی در این یادداشت، تألیفِ «فرهنگ‌نامه‌ی استهبان» اثر علی حکمت را اقدامی شایسته و هم‌راستا با روشِ لغویون بزرگ تاریخ می‌داند. ایشان ضمن تأکید بر اهمیتِ حفظ لغات عامیانه به عنوان «کلید فهم تمدن و دانش‌های بومی»، این اثر را نه یک کار تفننی، بلکه تلاشی عاشقانه برای پاسداری از میراث در حال فراموشیِ این دیار معرفی می‌کند. وی در پایان، این فرهنگ‌نامه را منبعی ارزشمند برای محققان و مردم‌شناسان جهت استخراجِ روش‌ها و خردمندی‌های زیستی گذشتگان برمی‌شمارد.

مقدمه‌ی سوم کتاب فرهنگ نامه استهبان از:
استاد حاج سید جعفر (حجت) کشفی (محقق، هنرمند و سخن‌شناس)
بسم الله الرحمن الرحیم
شیراز جنت طراز بود و اوائل شهریور. شبی در محضر دوستانه‌ای با علی حکمت به گفت و گو گذشت.
سخن بدین جا کشید که چند سالی است به تألیف و تحقیق در باره‌ی لغات عامیانه‌ی اصطهبانات پرداخته.
وادی نا شناخته‌ای بود و من آن را بیش از یک کار تفننی تصور نمی‌کردم. هنگامی که چند برگی از کتاب را خواندم و وسعت کار را از نظر گذراندم، دیدم این از عوالمی است که تا نخوانی و ندانی و در آن نیندیشی معرفت کاملی نخواهی داشت.
تحقیق در لغات و گویش‌های عامیانه که مثل ریگ بیابان پایمال زبان ماست، پیمودن وادی پر سنگلاخی است که دل شیدای علی حکمت پذیرای آن شده و بدون سوز و گداز عاشقانه و اراده‌ی پولادین به نهایت نمی‌رسد.
گفتم مردمان با فرهنگ در این گونه امور دل به خدا بسته و طمع از خلق خدا بریده‌اند. سرمایه‌ی اصلی، عشق و فداکاری است که البته گوشه‌ی درخشان حکمت این پویش عاشقانه و جوشش مشتاقانه را تا پایان راه نوید می‌دهد.
چیزی که بود فکر می‌کردم فایده‌ی این کار چیست و فرهنگ لغات عامیانه‌ی استهبان ممکن است چه سودی داشته باشد.
به این جا رسیدم که لغات عامیانه اگر ریشه‌های دست نخورده‌ی آن به دست آید، کلید فهم مطالب بسیاری است.
یادم آمد که یکی از بزرگان لغت عرب امتیاز تألیف گرانبها و ماندگار خود را به برکت همین واژه‌های اصیل و سالم می‌داند. چون مهم مطلب این است که سازه‌ی اصلی و درست کلمه کدام است و معانی یا معنای دقیق آن چیست؟ کاوش در گفت و گوی مردمان قوم در گذشته و ضبط دقیق تعبیرات و عبارات و موارد کاربرد آن ها منبع این فن شریف است.
ابو منصور ازهری هراتی مؤلف کتاب تهذیب اللغه که از بهترین و جامع ترین لغت نامه های عربی است می‌نویسد:
” از جوانی تا کنون که هفتاد ساله ام این فن را دنبال کرده‌ام و پیوسته علاقه‌مند بوده‌ام که از پیشوایان لغت و بزرگان مورد اعتماد، معانی درست کلمات را فرا بگیرم. تا این که به دست قرامطه اسیر شدم و در قبیله‌های اصیل عرب چون هوازن، بنی تمیم و بنی اسد سال‌ها زندگی نمودم و ناگزیر همراه ایشان ییلاق و قشلاق می‌کردم. آن ها بر پایه‌ی سرشت و طبیعت دست نخورده‌ی خویش سخن می‌گفتند و در گفتار آن ها خطای فاحش واقع نمی شد. در آن روزگار اسارت، از واژه‌ها و چگونگی گفت و گوها و لغت های نادر و دور از دسترس آگاهی یافتم و تأثیر همه‌ی این ها را در خلال کتاب من خواهید یافت.”
ابو منصور محمدبن احمد هراتی در سال ۳۷۰ ه.ق در گذشته و تهذیب اللغه ی او پس از کتاب “العین” خلیل بن احمد مهمترین لغت نامه‌ی عربی است و متن کامل آن در ۱۵ جلد در سال ۱۹۶۷ میلادی با تحقیق محمد عبدالسلام هارون که از پژوهشگران معروف عرب است در قاهره به چاپ رسیده (به مقدمه‌ی ترجمه‌ی مفردات راغب و دائره المعارف بزرگ اسلامی بجنوردی جلد ۸ مراجعه کنید).

ملاحظه می‌فرمایید که حوادث بیرون از اختیار برای صاحبان عزم و اراده به نعمت مبدل می‌شود.
می‌نویسد: ” در سال ۳۱۲ ه.ق گروهی از قرامطیان که شورشی های دوران خلافت عباسی هستند و در باره‌ی آن ها بحث و گفتگو زیاد شده، این جناب ازهری را که عازم حج بود و در کاروانی به سوی خانه‌ی خدا می‌رفت، در ریگ زار هبیر عربستان اسیر کردند. شورشیان پس از غارت و کشتن و بستن، غنائم را تقسیم کردند و آقای ازهری هم در ضمن غنائم سهم عرب های بادیه نشین شد که ذوق و قریحه‌ی بدوی داشتند و به ندرت در کلامشان خطای فاحش راه می یافت، ازهری نومید نشد و در مدت دراز اسارت به آن ها زندگی و سفر کرده و از گفت و گوها و محاوره‌های آن ها بهره‌ها برد و بعدها در کتاب خود ثبت نمود.
اگر خواستید در باره‌ی ازهری و کتاب تهذیب اللغهی او تحقیق کنید باید به مقدمه‌ی محمد عبدالسلام هارون بر این کتاب مراجعه کنید یا از مطالب پراکنده‌ی مقاله‌ی ازهری در دائره المعارف بهره ببرید یا از دانشنامه‌هایی که در زبان فارسی کم و بیش در باره‌ی او حرف زده‌اند چیزکی بخوانید.
در باره‌ی قرامطه هم مقاله‌ی خوبی در جلد دوم دائره المعارف فارسی (مصاحب) موجود است اگر خواستید مراجعه کنید…”
تا این جا چیزهایی بود که همان ایام در رساله‌ی تفرج شیراز نوشتم.
اما پس از رؤیت جلد اول فرهنگ‌نامه‌ی استهبان، حرف‌های تازه‌ای به ذهنم آمد که گمان دارم گفتنش اولی‌تر است.
از قدیم و ندیم می‌گفتند: لغت نامه نگار، همه چیز نگار است و لغت نامه، مادر دانشنامه و دائره‌المعارف.
امروزه با همه‌ی تحولاتی که در تدوین فرهنگ‌نامه‌ها به وجود آمده، کلید اصلی مطالب، همان واژه‌های اصیل است.
ارباب لغت عرب، ارج و قربی که برای قاموس فیروزآبادی قائلند به خاطر وسعت آگاهی‌ها و دقت او در ضبط و ریشه‌یابی لغت‌هاست.
در گذشته‌های دور، روزگاری که رایانه و این همه کتاب و منبع در کار نبود لغویون بزرگ چون شکارچی ماهر و صبور، در متن جامعه و میان قبیله‌های دست نخورده، تغییرات و اصطلاحات و گویش‌ها و لغت‌ها را شکار می‌کرده‌اند.
به سخن شاعران محلی و خطابه‌ی سخنوران و گویندگان عشیره‌ها و طوایف گوش و دل می‌سپردند و در چگونگی لهجه‌ها و تلفظ‌ها و آهنگ کلمات دقیق می‌شدند.
حرفه‌ها، آداب و سنن، آیین‌های دینی، دید و بازدیدها، سرگرمی‌ها، بازی‌ها و سرانجام همه‌ی چیز زندگی، میدان پژوهش و موضوع کار آن ها بود.
کاری که علی حکمت در تألیف این اثر گرانقدر کرده به صورت طبیعی همان کار شایسته و بایسته‌ای است که پژوهشگران نامی دنیای لغت کرده‌اند.
بَر دادن، رَز خوابندن، گُربه کُشی، لَجَم کُنی، کِرم کُشی، بهار کُنی، جاشیر، کَاگُما، بلهَرَ، وُهل، کُهکَم، گیِزین و گیرَه و لودَه و کُپو که دستان پینه‌بسته‌ی هنرمندان بی ادعا از ترکه ی اسپوس می‌بافت، اِشپنگ و بَی‌لَبی و پَلِه‌کی، آلو بُرنک و چندین و چندین اصطلاح دیگر که اگر حکیمانه به آن فکر کنید وارد دارالفنونی از دانش‌های زندگی ساز و مردمی و شیرین خواهید شد.
این واژه‌ها و این اصطلاحات و ضرب‌المثل‌ها هر چه هست میزان خردمندی و دانش و خلق و خوی آباء و اجدادی ماست و یک عالِم مردم شناس به کمک این کتاب می‌تواند اطلاعات و روش‌های ذی قیمتی را استخراج کند.
شادی و امید من این است که توفیق الهی اراده‌ی استوار علی حکمت را استوارتر سازد و عزم او را برای خدمت به دانش و خرد که اساس دیانت و سیرت‌های پاک مردمی است جزم تر فرماید.
او می‌تواند با همین لغت نامه تمام فرهنگ و تمدن این دیار دور افتاده و محروم را ماندگار کند و همشهریان قدرشناس و تیزهوش را در نگاهداری آنچه هست و احیاء آنچه در حال از دست رفتن است به کوشش وادارد.