معرفی کتاب «خاطرات هشتاد دور گردش به دور خورشید» (جلد اول) نویسنده: استاد علی حکمت | چاپ اول: ۱۴۰۴ | قیمت: ۱۲۰ هزار تومان (به نفع بهزیستی) دربارهٔ کتاب «خاطرات هشتاد دور گردش به دور خورشید» عنوان خودزندگینامهای است بیپیرایه، صادقانه و طنازانه از استاد علی حکمت، معلم بازنشسته، پژوهشگر فرهنگ عامه، شاعر و نویسندهٔ اهل استهبان (استان فارس). جلد اول این اثر در ۳۲۹ صفحه و قطع وزیری، زندگی نویسنده را از کودکی در استهبان دهههای ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۰ شمسی روایت میکند و تا آستانهٔ اعزام به خدمت سربازی (سپاه دانش) در سال ۱۳۴۴ پیش میرود. نویسنده که متولد ۱۳۲۴ است، با لحنی سرشار از طنز تلخ و شیرین، خواننده را به کوچهپسکوچههای استهبان قدیم میبرد؛ جایی که هنوز آب لولهکشی و برق در کار نبود، حمامهای عمومی مرکز تجمع مردم بودند، مکتبخانهها با «اتاق مار و موشکو» کودکان را میترساندند، و بزرگترین آرزوی پدر و مادرها این بود که «بچه نمیرد و بزرگ شود». ساختار و سیر روایت کتاب در قالب «دورهای گردش به دور خورشید» (از دور سوم تا دور هیجدهم) روایت میشود. هر دور به یک بازهٔ سنی یا رویداد مهم اختصاص دارد. فهرست کتاب نشان میدهد که نویسنده با چه دقتی جزئیات زندگی هشتاد سال پیش را به یاد میآورد: دور کودکی (سهسالگی تا ششسالگی): دور سوم: کتک خوردن بهخاطر «بلبل کتیری» (اسباببازی) – روایت نخستین تنبیه مادرانه دور چهارم: مکتبخانه و آویجی (مکتبدار) – داستان «مار و موشکو» و وحشت کودکان از اتاق تاریک نماز جماعت در مکتب و سقوط امام جماعت فرار از فلک و خود را از پشتبام به کوچه انداختن خواب دیدن باغی در الموت در هفتهشتسالگی که سیزده سال بعد در واقعیت میبیند (خوابی که بعدها در گرمارود الموت محقق شد) دور دبستان (کلاس اول تا ششم – سالهای ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۵): کلاس اول در مدرسهٔ جلوه: معلم سیدخودخواه، مشت بر ساعد، و «اولین غیبت» و کتک کاری مدیر سال تِغِرگی: بارش تاریخی تگرگ به اندازهٔ گردو شاگردی با حقوق هفتهای سه زار در مغازهٔ پدر واقعهٔ «کَل میزاغا»: وقتی نویسنده نام او را درست نوشت اما پدر گفت غلط است – نقطهٔ عطف شکلگیری «فرهنگنامهٔ استهبان» پس از ۶۵ سال کودک همسری و گریه خواهر که شوهر «دستش را زد» برق صابنات: آمدن مهندس روسی «موسیو گازارف» و نصب اولین ژنراتور قال بجک (بیرون آوردن بچهگنجشک): افتادن از درخت گردو، پاره شدن لباس، و ترمیم با خار کلاس سوم و چهارم: معلم جلاد و شلاق در حال سجده – پاسخ کوبندهٔ پدر ظهور بابهایی از حکمت: اولین موفقیت فنی – وصل کردن لامپ آبانبار در ۱۰ سالگی دور دبیرستان (کلاس هفتم تا دوازدهم – سالهای ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۴): دور دوازدهم: تلاش برای ثبتنام در دبیرستان شاهپور شیراز و نقش محوری «آقای مجد» که بدون شناخت نویسنده، کار ثبتنام را انجام میدهد (بزرگواری که ۴۵ سال بعد در جلد دوم به آن بازمیگردد) هجده غلط و هجده کف دستی در درس زبان انگلیسی – و تلاش شبانه برای جبران کشتی بیناخدا: فوت پدر در ۴۷ سالگی – روایت جانسوز شب وداع ترک تحصیل و کار در شیراز – و بازگشت به مدرسه با تشویق «مادر امید» (پیرزن همسایه) حسابدار آسیو تشی – اولین شغل نیمهوقت سیمکشی اولین خانه در ۱۴ سالگی – آغاز کار فنی کار در شهرداری به عنوان سیمبان برق شهر و دریافت حقوق ماهی ۱۵ تومان دور سیزدهم تا هیجدهم: موفقیت تحصیلی، معلمان سختگیر (دبیر ریاضی که دانشآموز را از جا بلند کرد و بر زمین کوبید)، و قبولی یکضرب در دیپلم درونمایههای اصلی جلد اول ۱. تصویری زنده از استهبان دهههای ۲۰ تا ۴۰ نویسنده با جزئیاتی خیرهکننده، زیستجهان یک شهر کوچک فارس را روایت میکند: آبانبارها و آب آشامیدنی آلوده، کناسها (خلاروفها) و تخلیهٔ چاههای مستراح، حمامهای عمومی با «خزینهٔ» آلوده، چنار ۹۰۰ سالهٔ میدان آببخش، و غذاهای محلی مثل «چنگال ملق» (خوراک ملخ). ۲. بهداشت و بیماری در گذشته نویسنده با صراحت تمام از وضعیت بهداشت در کودکی مینویسد: شستن لباس و ظروف در جوی آب کشاورزی، آب انبارهای پر از «جورک» (دافنی)، حجامت با تیغ مشترک توسط زنان کولی، و «خلا واروفتن» (تخلیه چاه مستراح). او میگوید: «من و همنسلهای من معجزهٔ قرن هستیم که در چنان شرایطی زندگی کردیم و زنده ماندیم.» ۳. تنبیه بدنی در مکتب، مدرسه و خانه از شلاق در حال سجده و کتک با چوب انار در مکتبخانه، تا معلم ریاضی که دانشآموز را از جا بلند کرد و بر زمین کوبید – کتاب آینهٔ تمامنمای فرهنگ تنبیه در نظام آموزشی سنتی ایران است. نویسنده در پایان جلد اول با شعر تأثیرگذار «اگر از غم دیگران بیغمی» از مهندس علیاصغر اصفهانی (سلیم) به نقد تنبیه بدنی میپردازد. ۴. فقر، مرگ و مسئولیت پذیری زودهنگام فوت پدر در ۴۷ سالگی (دور سیزدهم) نقطهٔ عطف زندگی نویسنده است. او به عنوان پسر بزرگ خانواده (۱۳ ساله) مجبور به ترک تحصیل و کار میشود. روایت شب وداع با پدر و بوسهٔ آخر از جمله تأثیرگذارترین صفحات کتاب است. ۵. نقش «افراد گمنام» در تغییر سرنوشت سه شخصیت کلیدی در جلد اول، سرنوشت نویسنده را دگرگون میکنند: آقای مجد (روحانی بزرگوار) که بدون شناخت نویسنده، او را در دبیرستان شاهپور شیراز ثبتنام میکند مادر امید (پیرزن همسایه) که پس از فوت پدر، نویسنده را تشویق به بازگشت به مدرسه میکند و برایش کار پیدا مینماید دوست خوزستانی ناشناس (در جلد دوم معرفی میشود) که هزینهٔ چاپ جلد اول را تقبل میکند ۶. طنز به عنوان سازوکار بقا حتی در تلخترین لحظات (فوت پدر، فقر، تنبیه بدنی)، نویسنده طنز را رها نمیکند. عناوینی مثل «مار و موشکویی به اسم حمام»، «اعتماد به بند پوسیده»، «آب نخود و مهمانی بیدعوت» و «دستشویی خودکار» نشان میدهد که چگونه با لبخند میتوان از دل سختیها عبور کرد. سبک و زبان نثر علی حکمت ساده، روان، و بیپیرایه است. او از واژگان محلی استهبان (با توضیح در متن) استفاده میکند و گاه بیتهایی از شمس اصطهباناتی (شاعر محلی) را شاهد میآورد. خواننده احساس میکند پای صحبت بزرگخانوادهای نشسته که بیهیچ خودسانسوری، زندگی خود را روایت میکند. نکتهٔ قابل توجه حافظهٔ قوی نویسنده است. او واقعهٔ سهسالگی را با جزئیات (صدای برخورد کفش به زمین، شکل بلبل کتیری، نحوهٔ گم شدن اسباببازی) به یاد میآورد و مینویسد: «اگر حمل بر تفاخر نباشد به حافظهٔ خود خیلی اطمینان دارم.» ویژگی منحصربهفرد: خیریه بودن درآمد کتاب مانند جلد دوم، نویسنده تمام درآمد حاصل از فروش جلد اول را (پس از کسر حقالزحمهٔ ناچیز فروشنده) به بهزیستی استهبان اختصاص میدهد. قیمت پشت جلد ۳۵۰ هزار تومان است اما نویسنده آن را ۱۲۰ هزار تومان فروخته و ۱۰۰ هزار تومان از این مبلغ به بهزیستی میرود. ماجرای تأمین مالی جلد اول (خواندنی) استاد حکمت در پیشگفتار جلد اول روایت میکند که چگونه دوستی اهل خوزستان (که تنها دو بار در انجمن حامیان علم وزارت علوم با او دیدار داشته) بدون مقدمه، هزینهٔ ۴۵ میلیون تومانی چاپ را تقبل میکند و پس از چند دقیقه، کل مبلغ را به حساب نویسنده واریز مینماید. این دوست خیّر مصرانه میخواهد که نامش در کتاب نیاید. نویسنده این اتفاق را مصداق «یَرزُقهُ مِن حَیثُ لا یَحتَسِب» (روزی رساندن خدا از جایی که گمان نمیرود) میداند. نقاط قوت جلد اول ۱. صداقت محض – نویسنده از فقر، تنبیه، شکستهای تحصیلی، و حتی رفتار نادرست خود (مثل کمک نکردن به همکلاسی در دیکته) بیپرده میگوید. ۲. ثبت فرهنگ و تاریخ شفاهی استهبان – سندی بیبدیل از آداب، رسوم، مشاغل، غذاها، و زیستجهان دهههای ۲۰ تا ۴۰ ۳. طنز تلخ و شیرین در عین رعایت احترام – حتی به معلمانی که با او بدرفتاری کردهاند، ناسزا نمیگوید ۴. پیوند با ادبیات و شعر – از سعدی و حافظ و شمس استهباناتی تا اشعار معاصر ۵. جنبهٔ خیریه – کاری کمنظیر در میان نویسندگان ایرانی مخاطبان کتاب معلمان و فرهنگیان بازنشسته که زندگی خود را در این صفحات میبینند علاقهمندان به خاطرات واقعی و خودزندگینامههای صادقانه پژوهشگران تاریخ شفاهی آموزش و پرورش و فرهنگ عامهٔ فارس ساکنان و دلبستگان استهبان و استان فارس هر خوانندهای که از طنز اجتماعی لذت میبرد توصیهٔ پایانی جلد اول «خاطرات هشتاد دور گردش به دور خورشید» را میتوان سند زندهٔ نسلی دانست که با کمترین امکانات، بیشترین سختیها را تحمل کرد و جاماند. این کتاب نه فقط برای کسانی که استهبان را میشناسند، که برای هر ایرانیِ علاقهمند به ریشهها و گذشتهٔ فرهنگیاش، خواندنی و تأملبرانگیز است. و مهمتر از همه: خواندن آن یعنی کمک به نیازمندان – چون هر نسخه، ۱۰۰ هزار تومان عاید بهزیستی استهبان میکند. قیمت فروش: ۱۲۰,۰۰۰ تومان (به نفع بهزیستی استهبان) انتشارات: استهبان، خیابان میثم، نبش خیابان آل ابراهیم تیراژ محدود ۵۰۰ نسخه
دیدگاهها